تاريخ پايان پادشاهي مهرداد اول پارتي

دکتر غلامرضا فرهاد آثار
دانشگاه سنت کاترين، آکسفورد

برگردان پارسي: پوريا عليمرادي

بدون شک بايد گفت که تاريخ شاهنشاهي پارتي (اشکاني) بطور بسيار ضعيفي در منابع معاصر و کلاسيک موجود بازتاب يافته است. اين امر بالاخص بخاطر فقدان تقريبا کلي مستندات دست اول و منابع ادبيات يوناني – لاتيني درباره پارتيان است. تا آنجا که به منابع باقيمانده مربوط مي شود، سالنامه هاي بابلي و فهرست شاهنشاهان اشکاني مفقود هستند و ما تنها پاره هايي از پارتيکاي آپولودوروس آرتميتايي، تاريخ استرابو، کتابهاي 41 و 42 تروگوس پومپيوس و پارتيکاي آريان را در دست داريم. در حال حاضر، ژوستين، منبع اصلي ما درباره تاريخ اوايل اشکاني است. او تاريخ شاهنشاهان نخستين اشکاني يعني از اشک اول (211-247 پ.م.) تا اُرد دوم (38-55 پ.م.) را بطور خلاصه در جلدهاي 41 و 42 کتاب خلاصه تاريخ فيليپي از تروگوس پومپيوس آورده است. با اينحال، او نه تنها در بسياري از موارد گفته هاي خود و منبعش، تروگوس پومپيوس، را نقض مي کند، بلکه بعضي سلطنتهاي نه چندان پر حادثه اشکاني را با سلطنت هاي طولاني تر و موفق تر در هم مي آميزد و تقريبا چهل سال از دوره تاريک شاهنشاهي اشکاني (55-91 پ.م.) را بدليل پيچيدگي هايش از روايت خود حذف مي کند. ديگر منابع، شامل: پوليبيوس، ديودوروس، پلوتارک، آپيان، ژوزفيوس، تاسيتوس و موسي خورني کمتر توالي دارند و تنها تعداد انگشت شماري از روايات متمايز از دوره اشکاني را براي ما حفظ کرده اند.

بيشترين وقفه در پيشرفت، نتيجه درهم آميختگي مطالب و فقدان تاريخ هاي دقيق روي کار آمدن پادشاهان در منابع موجود است. بنابراين ما بايد خودمان منابع را به بهترين حالت ممکن به هم ربط دهيم و با استفاده از شواهدي از سکه ها، منابع ميخي بابلي و اشاراتي کوتاه در ادبيات کلاسيک تاريخ آغاز و پايان سلطنت شاهنشاهان نخستين اشکاني را مشخص کنيم. در اين نوشتار قصد من معرفي و تحليلي مختصر از منابع دست اول و ثانويه است تا نشان دهم که تاريخ مرگ مهرداد اول بين 4/3 آوريل تا 28/27 آگوست سال 132 پ.م. است و نه تاريخي که معمولا پذيرفته شده است، يعني 138-137 پ.م..

بر طبق گفته ژوستين (10-41.5.9)، اندکي پس از پيروزي بر قبايل قدرتمند ماردي در هيرکانيا، فرهاد اول (تقريبا 165-168 پ.م.)¹ سلطنت را به برادرش مهرداد اول «يکپارچه کننده معروف» واگذار کرد و درگذشت.

روي کار آمدن مهرداد اول معمولا بعنوان آغاز گسترش شاهنشاهي اشکاني و نهايتا تبديل آن به يک امپراتوري جهاني شناخته مي شود. او نخست از جنگهاي ويرانگر بين دولتهاي باکتريا و هند² بهره گرفت و مرزهاي شرقي پارت را تحکيم نمود. پس از مرگ آنتيوخوس چهارم (164-175 پ.م.)، مهرداد به اوکراتيدس اول (تقريبا 145-170 پ.م.) حمله برد و دو ساتراپي غربي باکتريا يعني توريبا و آسپينوس را به قلمرو خود ضميمه کرد.³ او سپس از درگيري ميان الکساندر بالاس (145-150 پ.م.) با بطلميوس ششم مصري و حمله دمتريوس دوم (138-145 پ.م. دوره نخست سلطنت) به الکساندر بالاس در طول سالهاي 145-148 پ.م. براي لشگرکشي به ماد استفاده کرد. پس از سلسله جنگهايي با مادها، مهرداد نهايتا در پايان سال 148 پ.م. و يا آغاز 147 پ.م. به پيروزي رسيد⁴. ما بوسيله ژوستين (41.6.7) مي دانيم که «تصرف ماد باعث تقويت قدرت مهرداد گرديد و او پس از انتصاب بگاسيس / وگاسيس به عنوان حاکم آن ساتراپي عازم هيرکانيا شد». من نشان داده ام که بگاسيس برادر مهرداد اول و حاکم منصوب او در ماد، مگنا و آتروپاتن بوده است⁵. از او بعنوان بگاياش (Bagâyâsh) در اسناد ميخي بابلي و بعنوان ولرشک، برادر مهرداد و پادشاه ارمنستان توسط موسي خورني ياد مي شود.

سقوط ماد، راه را براي تهاجم هاي بيشتر پارتيان هموار ساخت. در ژوئن/جولاي 141 پ.م.، مهرداد از شورش حاکم غاصب سلوکي، ديودوتوس تريفون (138-141 پ.م.) استفاده کرد و به بين النهرين لشکر کشيد. او ابتدا سلوکيه بر کنار دجله و سپس بابل را در 6/5 جولاي همان سال تصرف کرد. يادداشتي ناقص از قطعه اي از يک کتيبه نجومي به تاريخ 171 سلوکي بابلي⁶ از پيروزي مهرداد در بابل ياد مي کند⁷:

2: [....] .... [.... .... ....] .... پادشاهِ .... [....]
3: [....] رفت، بر روي يک چرم نوشته، نوشته شده بود .... [.... .... .... سال 107،] که سال 171 بود، آنها خوانده شدند [....]
4: [....] شهرهاي ماد [.... .... من شنيدم] که آزا[....] که از شهر هيرکانيا، يک .... [....] مشهور
5: [....] .... آن ماه، روز 22ام، چرم نوشته اي [.... .... ....] به فرماندار بابل و اين شهروندان (يوناني) .... [....]
6: [....] در مقام فرمانده سپاه در بابل [.... .... ....] در رصدخانه خوانده شد. در آنروز چنين شنيدم: تيوگي [....]
7: [....] شاه ارشک به سلوکيه [.... .... ....] .... روز 24ام، آنتيوخوس، پسر آريوبوزن شاه، .... [....]
8: [....] از آشور که پيش از شاه ارشک، [.... .... ....] منصوب شد [....] بالاتر از چهار فرمانده سپاه بين النهرين. يک .... که شبيه به با[غ] بود.
9: [....] به [سلو]کيه، شهر سلطنتي، وارد شد. آن ماه، روز 28ام، [.... .... .... ار]شک، شاه بزرگ شناخته شده، از سلوکيه وارد بابل شد [....]

مهرداد آنگاه جشني به مناسبت دست آوردهاي خود در بين النهرين برگزار کرد و يک سري سکه نقره يک و چهار درهمي ضرب کرد (S13.1-10). اين سکه ها بطور پيوسته تا سال 174 سلوکي⁹ (اکتبر / نوامبر 139 – سپتامبر / اکتبر 138 پ.م.) در سلوکيه بر کرانه دجله ضرب شده اند. (شکل 1)

شکل 1: S13.1: سکه چهار درهمي مهرداد اول (مجموعه نگارنده)

منابع ما درباره تحرکات مهرداد اول در طول سالهاي 138-141 پ.م. ناکافي و غيرقاطع اند. بر طبق يادداشت تاريخي ناقصي در يک وقايع نامه نجومي ديگر¹⁰، مهرداد احتمالا در ماه نهم سال 171 سلوکي بابلي (3/4 دسامبر 141 – 1/2 ژانويه 140 پ.م.) خود را براي اقدام بر عليه مهاجمان سکايي که شروع به دست اندازي به مرزهاي شمال شرقي پارت کرده بودند، آماده مي کرد. در اين مدت، سرداران مهرداد يکسري جنگهاي طولاني را با اليماييس آغاز کردند. بر طبق گفته اوروسيوس (5.4) با تصرف بابل و توسعه قدرت خويش به هند، مهرداد اول «فرمانرواي تمامي مردم ساکن بين هيداسپس و سند» گرديد. در همين زمان، ژوستين (3-41.6.1) گزارش مي دهد که بخت پارتيان در زمان مهرداد اول بيدار شد و آنها را به بالاترين مرتبه قدرت رساند. از سوي ديگر، باکتريايها که در نبردهايشان با سغديان، آراخوزيان، درنگياناييها، هراتي ها و هنديان ضعيف شده بودند، با فرسودگي قدرتشان، زير سلطه پارتيان درآمدند و نه تنها قلمرو، بلکه آزادي خود را نيز از دست دادند. استرابو (11.9.2) بطور خلاصه خاطر نشان مي کند که پس از شکست دادن سکاها پارتيان بخشهايي از باکتريا را ضميمه قلمرو خود کردند. سرانجام ديودوروس سيکولوس (33.18.1) توضيح مي دهد که «شاه ارشک (مهرداد اول) با تعقيب سياست مدارا و انسانيت موفق شد بر جريان پيشرفت سوار شود و در نهايت قلمرو خود را گسترش دهد. او دامنه فتوحاتش را تا هند گسترش داد و حتي بدون جنگ مناطقي را که زماني پروس بر آن حکومت مي کرد زير سلطه خويش درآورد». اين منابعِ خلاصه، قويا نشان مي دهند که پس از پيروزي در بين النهرين، مهرداد مهاجمان بيايانگرد را از شمال شرق کشورش راند و قلمرو خود را احتمالا تا رود جيحون در شرق و شهر فعلي پورالي در جنوب شرق گسترش داد.

آخرين دست آورد شناخته شده مهرداد اول در برابر حاکم سلوکي، دمتريوس دوم (138-145 پ.م. در دوره نخست سلطنت) روي داد. ژوستين (6-36.1.1) و ژوسفوس (عهد عتيق يهود، 186-13.184) تاکيد مي کنند که پس از شکست الکساندر بالاس، دمتريوس دوم از بخت خوب خود سرمست و مغلوب شرارتهاي جواني گرديد. او براي برطرف کردن اين شبهه که پادشاهي تن آساست، تصميم گرفت که به پارت حمله کند. ساکنان شرق، بعلت عدم رضايت از مهرداد، با خوشحالي اخبار مربوط به دستآوردهاي او را دنبال مي کردند. با ياري سربازان کمکي که از پارس، اليماييس و باکتريا رسيده بودند، دمتريوس توانست پارتيان را در سلسله جنگهايي شکست دهد. اما در نهايت با پيشنهاد صلح از سوي پارتيان فريب خورد و پس از اسارت، در شهرهايي که از او حمايت کرده بودند با خواري گردانده شد و نهايتا به هيرکانيا، جايي که درخور مقام شاهان بود، فرستاده شد. اما در يک متن ديگر ژوستين (3-38.9.2) خاطر نشان مي سازد که پس از پيروزي در جنگهاي بسيار، دمتريوس در يک کمين غافلگير شد، ارتش خود را از دست داد و به اسارت پارتيان درآمد. مهرداد با او با بزرگواري شاهانه اي رفتار کرد و او را به هيرکانيا فرستاد. در آنجا دختر خود را به حاکم نگونبخت سلوکي به زني داد و به او قول داد تا تختگاه سوريه را که تريفون غصب کرده بود به او بازگرداند. بنابر قول آپيان (جنگهاي سوري 11.67) دمتريوس در کاخ پادشاهي فرهاد دوم زندگي پرداخت و با خواهر او، رودگونه، ازدواج کرد.

از پيروزي مهرداد بر دمتريوس، متن خلاصه و ناقص زير از پايان ماه چهارم وقايعنامه نجومي سال 174 سلوکي بابلي (7/8 جولاي – 4/5 آگوست 138 پ.م.) بجاي مانده¹¹:

3: .... .... آن ماه، روز 28ام، [شاه] ار[شک]
4: پيشاپيش چهار سردار وارد بابل شد. آن ماه، هنگام مرگ چهارپايان .... [....]
5: [....] اوروک و ديگر شهرهايي که بر آبراه کوتها، سورو، پيقودو و آبراه هاي [....] بودند
6: [....] .... شان .... آنها (ايشان) را گرفتند و به ايلام فرستادند. مردمان اين شهرها از ترس .... [....]
7: [....] .... و خشکسالي در شوش و ديگر شهرهاي ايلام پديد آمد. من اينگونه شنيدم: اهالي اوروک .... [....]
8: [....] تصميمي بدشگون گرفت. آن ماه، من اينگونه شنيدم: (غلط نوشتاري) شاه دمتريوس که قبلا .... سربازانش را از شهرهاي .... [....]
9: [....] از بابل [....] کرد و اين شاه ارشک از شهرهاي ماد به بابل آمد و .... [....]
10: [....] بر سپاهيان او [شکست] وارد کرد. او و نجباي او را دستگير کرد. در حاليکه مي گفت: شاه ارشک [....] براي تو صلحي خوب از .... [....]
11: [....] بي شمار، شادي و صلح خوب در شهرهاي ماد در کنار شاه ارشک .... [....]

بنابر آنچه در سطور 8 و 9 سند بالا آمده است، در طي يک ماه، مهرداد ماد را به قصد بابل ترک کرد، نيروهاي سلوکي را شکست داد، دمتريوس را به اسارت گرفت و به ماد فرستاد. اين درست بر خلاف گفته ژوستين (36.1.6) است که مي گويد مهرداد اول دمتريوس را به هيرکانيا روانه کرد.

نظريه کلي در مورد پايان دوه فرمانروايي مهرداد اول بر اين مبتني است که او به فاصله کوتاهي پس از ضرب آخرين سکه هايش (S13.10 و S13.5) پيش از اکتبر 138 پ.م. درگذشته است¹² (شکل2). با اينهمه اسناد ميخي بابلي قويا نشان مي دهند که او تا اوايل سال 132 پ.م. زنده بوده است ولي در اثر ابتلا به بيماري، پس از سال 138 پ.م. کم کم رنجور شد و هوش و حواس خود را از دست داد.

شکل 2: S13.5: چهار درهمي مهرداد اول به تاريخ 174 سلوکي (138/139 پ.م.)

نخستين دليل پادشاهي طولاني تر مهرداد اول در دوقطعه وقايعنامه نجومي ناقص از بابل ديده مي شود. اينها تاريخ هاي 175 و 177 سلوکي بابلي را بر خود دارند و حاوي اشاراتي هستند به شخصي که از بيماري رنج مي برد و در نهايت دچار کسالت خطرناکي مي شود¹³. گرچه نقل قولهاي مشابهي در مورد مردان و زنان نه چندان برجسته در وقايعنامه هاي بابلي غير معمول نيست اما ترکيب اينها با دو سطر اطلاع از سال 179 سلوکي بابلي که از اين گواهي پشتيباني مي کنند، کفه را به سود اين نظر که پادشاهي مهرداد ديرپاتر از 138 پ.م. بوده است، سنگين مي کند.

نخستين گواه در يادداشتي تاريخي متعلق به ماه هفتم وقايعنامه سال 179 سلوکي بابلي (7/8 اکتبر – 5/6 نوامبر 133 پ.م.) مي باشد¹⁴:

21: آن ماه، من چنين شنيدم: فيلينوس، سپهسالار بابل که بالاتر از چهار سردار ديگر بود،
22: در ماه اول (نيسان) به شهرهاي ماد رفته بود، براي ديدار با بگاياش، برادر شاه .... ....

دومين سند، نشان ويژه تفال نجومي به تاريخ 10/9 دسامبر 133 پ.م. مي باشد که تابحال منتشر نشده است¹⁵:

ماه 9ام، روز 5ام، سال 100+ 15 که سال 179 بود ارشک (هست)، شاه کشورها

در اينکه اشاره به بگاياش بعنوان برادر پادشاه در سند مورخ اکتبر / نوامبر 133 پ.م. اشاره اي است به پادشاهي در قيد حيات و نه فقيد، شکي نيست. همانطور که پيشتر نشان داده شد، موسي خورني گزارش مي دهد که مهرداد اول، برادرش، ولرشک، را بعنوان «پادشاه ارمنستان» منصوب کرد. اين ولرشک همان حاکم ماد است که او را در گزارش ژوستين با نام بگاسيس / وگاسيس باز مي يابيم و بنابراين ممکن است با بگاياش مذکور در سند ميخي بابلي نيز قابل تطبيق باشد.

علاوه بر آن، دادن نسبت شاه کشورها به فرهاد دوم در آخرين بند متن بالا، کمي دشوار است. چندين شاه بزرگ هخامنشي و پس از آنها اسکندر سوم مقدوني و شماري از فرمانروايان موفق سلوکي اين لقب را به خود نسبت دادند. در سراسر فرمانروايي پارتيان اين عنوان يگانه است و بنابراين بيشتر مناسب شاهي قدرتمند و پرتجربه چون مهرداد مي باشد تا فرزند جوان و جانشين کم تجربه او يعني فرهاد دوم¹⁶. مهرداد بي شک فاتحي بزرگ بود و توانست پارت را از يک پادشاهي کوچک در شرقي ترين نقطه قلمرو سلوکي به يک شاهنشاهي جهاني تبديل کند.

بهرحال، دو سند بعدي به روشني نشان مي دهند که فرهاد دوم قطعا تا پيش از آوريل 132 پ.م. نمي توانسته جانشين مهرداد اول شده باشد.

آخرين وقايعنامه نجومي از سال 179 سلوکي بابلي (132/133 پ.م.) ماه هاي 7ام تا 12ام آن سال (7/8 اکتبر 133 – 2/3 آوريل 132 پ.م.) را در بر مي گيرد¹⁷. گرچه اين سند تنها گزارشي سطحي از جنگهايي سهمگين طي ماه هاي 9-8 (7/6 نوامبر 133 – 4/3 ژانويه 132 پ.م.) در اليماييس مي دهد، اما به خوبي نشانگر آن است که دشمن اليمايي بطور قطعي شکست داده شده و ساتراپي مذکور در اوايل سال 132 پ.م. به تصرف پارتيها درآمده است. يادداشت تاريخي ناقص از ماه 10ام آن سال (5/4 ژانويه – 2/1 فوريه 132 پ.م.) چنين خوانده مي شود:

13: [آن ماه، قاصدي از جانب پادشاه با پيغامي در دست وارد بابل شد] روحاني معبد اسانگيل و بابلي ها، انجمن اسانگيل، يک گاو و 5 (گوسفند) براي قرباني [آماده کرد]
14: در «دروازه فرزند پادشاه» اسانگيل، بعنوان قرباني براي آن قاصد پادشاه، بعل و بلتيجا، خدايان بزرگ، براي زندگاني پادشاه و براي زندگي (خودش) آنها را قرباني کرد، آن ماه،
15: [چرم نوشته اي] که [به] شهروندان (يوناني) بابل نوشته شده بود، در رصدخانه خوانده شد؛ بر طبق
16: [.... اوريا فرزند ک]منشکير، دشمن ايلامي که بر ضد پدرش شوريده بود
17: [....] در بابل زندگي مي کرد، بر ضد سپاهيان آنها سازماندهي کرد و ترک کرد
18: [....]-ارّتش، رود ايلام، آنها گذشتند و در فاصله 1 برو (bêru) اتراق کردند
19: [....] بسياري [سپاه] براي جنگ [عليه] يکديگر [....] رفتند
20: [....] سپاهيان [....] آنها بر سپاهيان دشمن شکست وارد کردند. تا غروب، باقيمانده
21: [....] وارد شدند، اوريا، فرزند اين دشمن ايلامي،
22: [....] يک گاو و 5 (گوسفند) در برابر قاصد قرباني شدند
23: [....] .... و (اين) کار را براي زندگانيش انجام داد.

لبه بالايي و ناقص متن اين وقايعنامه نشان مي دهد که نشان ويژه تاريخدار آن تنها به نام شاه ارشک امضا شده است:

3: [.... سال] 179، شاه ارشک

سند بعدي، نشان ويژه ناقصي است از «انتقال هديه به خانه خدايان» از اوروک به تاريخ ماه 5ام سال 180 سلوکي بابلي (31/30 جولاي – 28/27 آگوست 132 پ.م.)¹⁸:

11: .... .... اوروک، ماه 5ام
12: [روز ؟، سال 116، که سال] 180 بود، ارشک و مادرش رينو،
13: شاه (هستند)

اين گواهي از سلطنت مشترک، آشکارا با تاريخ سنتي مرگ مهرداد (138-137 پ.م.) تناقض دارد. اگر فرهاد دوم در زماني بين 138-137 پ.م. بعنوان يک جوان جانشين پدرش شده بود¹⁹، مسلما 6 سال بعد، يعني در سال 132 پ.م. نيازي به شراکت مادرش در سلطنت نمي داشت. در ترکيب با فرمول زماني زير که مورخ 22/21 آوريل 131 پ.م. است²⁰، نشان ويژه تاريخدار بالا از اوروک قويا نشان مي دهد که لوح مذکور در زماني تنظيم شده است که شاه ارشک هنوز 15 سال تمام (سن آرماني در دين زرتشت) نداشته است. بنابراين لازم بوده است که تا رسيدن به سن مطلوب و فرمانروايي مستقل، مادرش کوتاه زماني بعنوان نايب السلطنه انجام وظيفه کند²¹:

10: [روز نخست (از ماه اول)، ظهور کرد، گذر کرد و افول کرد] که براي سال 117 برقرار بود
11: [که سال 181 بود]، [ار]شک شاه (است).

سن کم فرهاد همچنين از نمايش چهره جوان او بر روي نخستين سکه هاي سلطنتش در شوش پيداست (شکل 3). در اين سکه ها او را تنها با يک خط ريش و نه با سبيل و ريش کامل مي بينيم.

شکل 3: S14.1-2: چهار درهمي فرهاد دوم از شوش

همانطور که در بالا توضيح داده شده، آخرين وقايعنامه موجود از سال 179 سلوکي بابلي شامل دوره 8/7 اکتبر 133 تا 3/2 آوريل 132 پ.م. مي باشد و تنها به نام شاه ارشک امضا شده است. بنابراين، او نمي تواند همان شاه ارشکي باشد که همزمان با مادرش در جولاي / آگوست 132 پ.م. سلطنت کرده است و تنها مي تواند مهرداد اول باشد که هنوز عليرغم رنجوري ناشي از بيماري قدرت خود را بر شاهنشاهي اشکاني تا تاريخ آوريل 132 پ.م. حفظ کرده بود. اما اين قدرت محققا تا 28/27 آگوست همان سال دوام نيافت²². اين موضوع شايان توجه است که فرضيه ما درباره سلامتي مهرداد تا پايان دوره سلطنتش با گفته ژوستين (41.6.9) تطابق مي کند که گفته است: او (مهرداد اول) سپس دچار بيماري شد و با افتخار در سالخوردگي درگذشت. مردي به همان بزرگي که نياي بزرگش ارشک بود²³. با بدست داشتن منابع دست اول و ثانويه، ما مي توانيم با اطمينان نقطه پايان پادشاهي مهرداد اول را در فاصله بين 4/3 آوريل تا 28/27 آگوست سال 132 پ.م. قرار دهيم.

فهرست اختصارات:

AfO    Archiv für Orientforschung
ZfA    Zeitschrift für Assyriologie

پانویسها: